0. Praktische informatie voor taalonderzoek

Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer

Oekraïens en Nederlands zijn twee talen met verschillen op een groot aantal vlakken. Hierdoor kunnen sprekers van het Oekraïens die Nederlands leren problemen ervaren in de taalproductie op het gebied van de fonologie, morfologie en syntaxis als gevolg van transfer. Als deze problemen in het Nederlands worden geconstateerd, hoeft dit dus geenszins op een taalontwikkelingsstoornis te duiden.

Fonologie
Uitspraak
Het Oekraïens heeft meer medeklinkerfonemen dan het Nederlands. Deze kunnen zowel hard als zacht worden uitgesproken behalve als ze aan het eind van een woord voorkomen.
De verandering van een stemhebbende slotmedeklinker in het Nederlands in een stemloze medeklinker komt in het Oekraïens niet voor. Hierdoor kunnen Nederlandse woorden met een stemloze slotmedeklinker (zoals de uitspraak [hont] voor het woord 'hond') als stemhebbend worden uitgesproken door Oekraïense kinderen: [hond].

Morfologie
Verbuigingen en vervoegingen
Oekraïens kent net als het Nederlands verschillende verbuigingen en vervoegingen. Een verschil met het Nederlands is dat Oekraïens een pro-drop taal is. Dit maakt dat persoonlijke voornaamwoorden weggelaten kunnen worden, omdat een suffix op het werkwoord duidelijk maakt wie de handelende persoon is. Mogelijk dat Oekraïense kinderen daardoor geneigd zijn dit ook in het Nederlands weg te laten

Lidwoorden
Een spreker van het Oekraïens kan moeite hebben met het produceren van lidwoorden omdat het Oekraïens geen lidwoorden kent. Dit maakt dat kinderen in het Nederlands lidwoorden weg kunnen laten als gevolg van transfer.

Bijvoeglijk naamwoorden
Oekraïens kent lange en korte bijvoeglijke naamwoorden. De lange vorm komt overeen in getal, geslacht en naamval met het zelfstandig naamwoord waarnaar het verwijst. Deze komt, net als het Nederlandse adjectief, voor het zelfstandig naamwoord te staan.

Syntaxis
Woordvolgorde
De standaard woordvolgorde voor het Oekraïens is Subject-Verb-Object (SVO). De woordvolgorde is in het Oekraïens redelijk vrij.
In het Nederlands vindt bij vraagzinnen inversie van de woordvolgorde plaats, dit gebeurt in het Oekraïens niet. Om vraagzinnen in te luiden wordt er gebruik gemaakt van een partikel.
Hierdoor kunnen kinderen moeite hebben met de juiste woordvolgorde in vraagzinnen.

Ontkenning
Oekraïens vereist een dubbele negatie en er wordt gebruik gemaakt van een prefix voor het vormen van ontkennende voornaamwoorden. Hierdoor is het mogelijk dat negatie van het Nederlands een lastig begrip is voor Oekraïense kinderen

Pragmatiek
Oekraïners zijn heel open, zij tonen veel emotie en zijn bieden vaak excuses aan. Het tonen van respect is vergelijkbaar met het Nederlands. Onbekenden worden aangesproken met u. Oekraïners maken veel gebruik van gebiedende wijsvormen in zowel informele als formele communicatie.

Vragenlijst in relatie tot problemen in het Nederlands.
Wanneer op deze vragen vaak 'ja' wordt geantwoord, is er mogelijk sprake van negatieve transfer vanuit het Oekraïens

Fonologie

Vervangt het kind stemloze slotmedeklinkers in woorden voor stemhebbende medeklinkers?

Morfologie

Laat het kind persoonlijk voornaamwoorden weg in het Nederlands?
Laat het kind lidwoorden weg in het Nederlands?

Syntaxis

Heeft het kind moeite met de woordvolgorde in het Nederlands, vooral in vraagzinnen?

Pragmatiek

Is het kind overdreven expressief in het uiten van emoties?
Maakt het kind veel gebruik van de gebieden wijs?

Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-kenmerken

Om u behulpzaam te zijn bij het onderscheiden van geproduceerde fouten in het Nederlands naar mogelijke oorzaak, is onderstaande vragenlijst per talig kenmerk (fonologie, morfologie, syntaxis en pragmatiek) opgesteld. Voorzichtigheid bij de analyse van taalproducties aan de hand van deze vragenlijst is geboden; de vragen vormen slechts een leidraad om NT2-fouten globaal van TOS-fouten te onderscheiden. De verkregen informatie dient als eerste indicatie voor de aanwezigheid van een taalontwikkelingsstoornis.

Onderstaande vragen kunnen aan ouders/tolken gesteld worden om te achterhalen of het kind bepaalde TOS-kenmerken vertoont.

Vragenlijst in relatie tot problemen in het Oekraïens
Wanneer hier vaak 'ja' op wordt geantwoord, is er mogelijk sprake van een TOS.

Fonologie

Heeft het kind in het Oekraïens moeite met het produceren van bepaalde klanken, terwijl dat niet meer verwacht wordt op zijn of haar leeftijd?

Morfologie

Heeft het kind problemen met het vervoegen van (hulp-)werkwoorden in het Oekraïens?
Heeft het kind problemen met het vervoegen van naamwoorden en voornaamwoorden in het Oekraïens?

Syntaxis

Het Oekraïens heeft een vrijere woordvolgorde dan het Nederlands. Als een kind meer en langduriger fouten maakt in het Oekraïens met het vervoegingen dan (tweetalige) leeftijdsgenoten, geeft dit waarschijnlijk meer informatie dan de gebruikte woordvolgorde.

Pragmatiek

Maakt het kind weinig oogcontact, is het verminderd wederkerig en heeft het zwakke communicatieve vaardigheden in de moedertaal?

1. Algemene informatie over het Oekraïens

Het Oekraïens is de officiële taal van Oekraïne, lange tijd werd het Oekraïens onderdrukt en mocht men er alleen Russisch spreken. Door de onderdrukte periode beheersen niet alle Oekraïners even goed de Oekraïense taal. In het westen van Oekraïne zijn meer moedertaalsprekers van het Oekraïens dan in het oosten, waar meer moedertaalsprekers van het Russisch zijn.
Oekraïens is ook de officiële taal van Transnistrië en van de Unie van Volksrepublieken. Daarnaast wordt het Oekraïens ook gesproken in Rusland, Wit-Rusland, Polen, Roemenië, Slowakije, Moldavië en Hongarije. Geschat wordt dat het totale aantal sprekers van Oekraïens rond de 40 miljoen ligt. Het Oekraïens behoort tot de Oost-Slavische talengroep van de Slavische talen en stamt af van de Indo-Europese talengroep.

2. Specifieke informatie het Oekraïens

Fonologie

In aanvulling op het standaard Cyrillische alfabet (31 letters), telt het Oekraïens 33 letters.

Oekraïense alfabet.png

Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Ukrainian_language

Deze letters representeren 38 fonemen. Het Oekraïens heeft 10 klinkers en 22 medeklinkers en het zachte teken. Er zijn vijf klinkerfonemen en deze kunnen alle zowel hard als zacht worden uitgesproken. Het Oekraïens heeft meer medeklinkerfonemen dan het Nederlands, waaronder de Slavische slisklanken. Ook deze slisklanken kunnen zowel hard als zacht worden uitgesproken behalve als ze aan het eind van een woord voorkomen.
Het Oekraïense alfabet kent ook een zacht teken, dit heeft een onderscheidende betekenis. Het zachte teken heeft geen klankwaarde, het is enkel een aanduiding dat een medeklinker zacht uitgesproken dient te worden. Het zachte teken wordt samen met het leren van de spelling van woorden geleerd. Indien een medeklinker gevolgd wordt door een zachte klinker, wordt de medeklinker ook zacht uitgesproken. Daarnaast worden medeklinkers ook zacht uitgesproken indien ze voorafgegaan worden door het zachte teken. Naast een zacht teken kan er ook een apostrof gebruikt worden in het Oekraïens wat ter aanduiding van het hard uitspreken van de voorafgaande medeklinker dient. Dit teken wordt enkel gebruikt bij klinkers die de voorafgaande medeklinker verzachten.

In het Oekraïens is er net als in het Nederlands geen één-op-één relatie tussen klanken en letters. Zo zijn er een aantal tekens die eenzelfde betekenis hebben. Dit geldt bij uitbreiding van woorden voor bijvoorbeeld het voorzetsel ‘in’. De verandering van een stemhebbende slotmedeklinker in het Nederlands in een stemloze medeklinker komt in het Oekraïens niet voor. In het Oekraïens wordt de keuze voor het gebruiken van een bepaalde letter soms bepaald door de omringende letters. Hierbij geldt dat de variant met de meest eenvoudige uitspraakvorm gekozen hoort te worden. Daarnaast is ook het toevoegen van een suffix van invloed op de omringende klanken en letters.

Morfologie

Lidwoorden
Het Oekraïens kent geen lidwoorden. Het geslacht wordt met een affix aangegeven en indien nodig blijkt het geslacht uit de context.

Bijvoeglijk naamwoorden
In het Oekraïens zijn er lange en korte bijvoeglijke naamwoorden. De lange vorm komt overeen in getal, geslacht en naamval met het zelfstandig naamwoord waarnaar het verwijst. Deze komt, net als het Nederlandse adjectief, voor het zelfstandig naamwoord te staan.

De korte adjectief verwijst naar het onderwerp en kan alleen in nominatieve vorm worden gebruikt. Daarmee beperkt het gebruik zich tot predicaten. In de korte vorm is er geen suffix voor het mannelijke geslacht. Het suffix voor de vrouwelijke en het onzijdige geslacht is voor de korte vorm gelijk aan de vorm van de lange adjectief.

Werkwoorden
De Oekraïense werkwoorden kennen twee vormen: finiete en niet-finiete vormen.

Tijd
Er zijn drie werkwoordtijden: verleden, heden en toekomst. Voor de verleden tijd kent in het Oekraïens geen persoonsvormen.
De tegenwoordige tijd wordt gevormd door het imperfectieve werkwoord te vervoegen. Het werkwoord 'zijn' wordt in de tegenwoordige tijd vaak geheel weggelaten. De vervoeging van werkwoorden in de tegenwoordige tijd gebeurt door toevoeging van een suffix aan de infinitiefvorm van het werkwoord. Voor de toekomende tijd gebruikt het Oekraïens dezelfde uitgangen als voor de tegenwoordige tijd.

Persoon
Het Oekraïens kent drie verschillende markeringen voor persoon op het werkwoord: eerste, tweede en derde persoon. Met een suffix wordt de persoon van de handeling op het werkwoord aangeduid. Het Oekraïens is een pro-drop taal, daarom is het mogelijk om de persoonlijk voornaamwoorden weg te laten, omdat de werkwoordsvorm aangeeft wie de handelende persoon is.

Aspect
Bovendien zijn er twee aspectvormen in het Oekraïens: perfectief en imperfectief. De perfectief wordt gebruikt om het resultaat van een actie aan te duiden. De imperfectief dient voor het aanduiden van de handeling zelf.

Werkwoorden van beweging
Dit is een aparte groep werkwoorden in het Oekraïens. Er zijn werkwoorden van beweging met een prefix en werkwoorden zonder een prefix. Bij de werkwoorden van beweging zonder prefix is er een onderscheid tussen de werkwoorden met een heen en weer gaande beweging en werkwoorden met een enkele beweging van een punt a naar b. De betekenis is gelijk aan die van het Nederlands. Net zoals in het Nederlands zijn er in het Oekraïens werkwoorden van beweging met een prefix (wegrennen, teruggaan, binnentreden). In de imperatief bestaan er twee vormen: een bepaalde en onbepaalde variant. In de imperatief hebben de geprefigeerde werkwoorden één vorm. De prefix kan van invloed zijn op de fonemen die erop volgen. Het aspect wordt bij deze groep volgens de normale regels toegepast.

Syntaxis

Woordvolgorde
De standaardwoordvolgorde voor het Oekraïens is Subject Verb Object (SVO). De woordvolgorde is in het Oekraïens redelijk vrij. In het Nederlands vindt bij vraagzinnen inversie van de woordvolgorde plaats, dit gebeurt in het Oekraïens niet. Om vraagzinnen in te luiden wordt er gebruik gemaakt van een partikel.

Voornaamwoorden
Net als in het Nederlands kunnen persoonlijk voornaamwoorden worden ingedeeld naar persoon en getal. Er zijn drie geslachten voor de derde persoon enkelvoud. Het Oekraïens is een pro-drop taal, omdat er inflecties op het werkwoord zijn, kunnen de persoonlijk voornaamwoorden worden weggelaten.

Vraagzinnen
Voor het vormen van vraagzinnen kan gebruik gemaakt worden van een partikel, de woordvolgorde hoeft niet te worden gewijzigd in het Oekraïens. Een aantal vraagwoorden blijven onveranderlijk. Daarnaast zijn er in het Oekraïens ook vraagwoorden die wel congrueren in getal, geslacht en naamval met het zelfstandig naamwoord. Dan is er nog een derde groep vraagwoorden die in getal, geslacht en naamval met het zelfstandig naamwoord congrueren volgens de regels van adjectiefverbuiging.

Ontkenning
Het Oekraïens vereist altijd een dubbele ontkenning, dat naast de toevoeging van een prefix voor een ontkennend voornaamwoord ook een aparte toevoeging van een partikel vereist.

Passiefconstructie
De Oekraïense passiefstructuur van zinnen zijn in de accusatieve vorm. De structuur van passieve zinnen mag niet hetzelfde zijn als in niet-accusatieve vormen, maar moet gelijk zijn aan actieve transitieve zinnen. Dit is omdat de passieven consistent zijn met het lichte transitieve werkwoord en niet met het lichte werkwoord. In passieve constructies worden de reflexieve vormen van werkwoorden gebruikt. In de instrumentalis komt de handelende persoon (agens) zonder voorzetsel voor. Passieve constructies geven nadruk op de handeling aan waardoor de persoon weggelaten kan worden, in het Nederlands kan dit met ‘men’.

Pragmatiek

Oekraïners zijn heel open en minder bezig met privacy. Het tonen van emoties wordt in de Oekraïense cultuur als iets goeds gezien, want dat is menselijk. Het is belangrijk dat je goed voor familie zorgt en respect voor oude mensen toont. Ook naar mensen met een hogere sociale status is het belangrijk dat je respect toont. Onbekenden dienen altijd aangesproken te worden met ‘u’, dit is ongeacht status. Onbekende kinderen worden wel met de jij-vorm aangesproken, maar bij anderen moet men afwachten tot de gesprekspartner overschakelt op de ‘jij-vorm’.

Onder vrienden zijn Oekraïners oprecht, direct en spontaan. Zij bieden vaak excuses aan, vooral in formele situaties. Oekraïners doen verzoeken en vragen in de negatieve vorm. Zij maken veel gebruik van gebiedende wijsvormen in zowel informele als formele communicatie. In formele situaties is de vorm anders (meervoud), wat als beleefder wordt ervaren. Als iemand binnen informele kringen te laat komt, stellen zij onpersoonlijke vragen waarmee ze aangeven dat diegene te laat was. Als Oekraïners klagen maken zij gebruik van versterkende partikels en jargon. Daarom klinken de klachten van Oekraïners ernstig en informeel.

3. Verwervingsfases van bovengenoemde domeinen in het Oekraïens

Er zijn helaas geen onderzoeken over verwervingsfases van het Oekraïens gevonden. Daarom verwijzen we de lezer naar het algemene schema voor taalverwerving.

4. Onderzoek naar taalontwikkelingsstoornissen in het Oekraïens

Er zijn helaas geen onderzoeken over TOS in het Oekraïens gevonden.

5. Literatuurverwijzingen

Åfarli, T. (1992). The Syntax of Norwegian Passive Constructions.
Dorodnych, A. (n.d.). A study of Requests in English, Russian and Ukrainian.
Gramkrelidze, T. V. (1981). Language typology and language universals and their implications for the reconstruction of the indo-european stop system. Bono Homini Donum. Essays in Historical Linguistics in Memory of J. Alexander Kerns, 571–606.
Korunets, I. V. (1995). Contrastive typology of the English and Ukrainian languages. K.: Lybid'Publishers.
Prykarpatska, I. (2008). Why are you late ? Cross-Cultural Pragmatic Study of Complaints in American English and Ukrainian Iryna Prykarpatska Jagiellonian University in Kraków. Revista Alicantina de Estudios Ingleses, 21, 87–102.
Smeets, N. (2016). Oekraiens voor Nederlandstaligen.